هالو شافت (Hollow Shaft) که در اصطلاح کارگاهی و فنی به آن شفت توخالی یا شفت مادگی نیز گفته می‌شود، نوعی محور انتقال قدرت با مقطع لوله‌ای و توخالی است که اجازه می‌دهد شفت توپرِ (نری) الکتروموتور، هیدروموتور یا محور محرک دستگاه مستقیماً به داخل گیربکس فرو برود و بدون نیاز به کوپلینگ واسطه، پولی یا چرخ‌زنجیر با آن درگیر شود. در گیربکس‌های صنعتی و خورشیدی، هالو شافت در سه ساختار اصلی تک‌خار (Keyed)، هزارخار داخلی (Splined DIN 5480) و شرینک دیسک (Shrink Disc / قفل اصطکاکی) ساخته می‌شود و بسته به طراحی مدار، می‌تواند در سمت ورودی گیربکس (برای کوپل مستقیم موتور) یا در سمت خروجی گیربکس (برای سوار شدن مستقیم گیربکس روی شفت دستگاه) قرار بگیرد.

در بسیاری از استعلام‌هایی که برای خرید گیربکس خورشیدی یا جایگزینی گیربکس‌های صنعتی به هیدشاپ می‌رسد، طراح یا مسئول فنی کارخانه با محدودیت فضای طولی روی شاسی روبه‌روست یا از بریدن مداوم کوپلینگ و به هم خوردن هم‌راستایی (Alignment) شفت گیربکس و دستگاه شکایت دارد. استفاده از ساختار هالو شافت، طول کلی مجموعه محرک را تا ۴۰ درصد کم می‌کند، هزینه شاسی‌کشی و کوپلینگ را حذف می‌نماید و نسبت استحکام پیچشی به وزن بالاتری نسبت به شفت توپر هم‌وزن ارائه می‌دهد. این راهنما ساختار مهندسی هالو شافت، تفاوت آن با شفت توپر، انواع مکانیزم قفل شدن شفت و نکات کلیدی هنگام اندازه‌گیری و سفارش را بررسی می‌کند.

۱. هالو شافت چطور کار می‌کند و چه تفاوتی با شفت توپر (Solid Shaft) دارد؟

در یک گیربکس معمولی با شفت خروجی توپر (Solid Shaft یا شفت نری)، محور خروجی از پیشانی گیربکس بیرون زده است و برای انتقال گشتاور به شفت دستگاه (مثلاً درام نوار نقاله یا ماردون)، باید دو شفت را روبه‌روی هم قرار دهید، یک کوپلینگ بین آن‌ها ببندید و شاسی زیر گیربکس را با ساعت اندیکاتور یا لیزر دقیقاً هم‌محور کنید. اما در گیربکس هالو شافت، محور اصلی داخل گیربکس به شکل یک بوش فولادی ضخیم و سوراخ‌دار ماشین‌کاری شده است؛ در نتیجه گیربکس مستقیماً روی شفت نریِ دستگاه سُر می‌خورد (Shaft-Mounted) و تنها با یک بازوی گشتاور (Torque Arm) یا فلنج به بدنه دستگاه مهار می‌شود.

علاوه بر حذف کوپلینگ و کوتاه شدن طول نصب، از نظر مکانیک جامدات نیز مقطع حلقوی هالو شافت مزیت مهمی دارد: در یک شفت تحت پیچش (Torsion)، بیشترین تنش برشی در خارجی‌ترین لایه‌ی شفت ایجاد می‌شود و مرکز شفت نقش بسیار کمی در تحمل گشتاور دارد. به همین دلیل در یک گیربکس خورشیدی خطی یا زاویه‌دار، استفاده از هالو شافت با قطر بیرونی بزرگ‌تر، صلبیت پیچشی بیشتر و وزن کمتری نسبت به شفت توپر ایجاد می‌کند.

شاخص مقایسه فنی هالو شافت (Hollow Shaft / شفت مادگی) شفت توپر (Solid Shaft / شفت نری)
نحوه اتصال به دستگاه یا موتور ورود مستقیم شفت نری به داخل سوراخ گیربکس (بدون کوپلینگ) اتصال دو شفت روبه‌روی هم با کوپلینگ، چرخ‌زنجیر یا پولی
فضای نصب و شاسی‌کشی بسیار فشرده (نصب آویز روی شفت یا فلنجی بدون شاسی طولی) نیازمند شاسی مستقل، هم‌محوری دقیق و فضای طولی بیشتر
حساسیت به خطای هم‌راستایی بسیار کم (هم‌محوری ذاتی بین شفت و توپی هالو شافت) بالا (ناهم‌محوری باعث لرزش و خرابی بلبرینگ و کوپلینگ می‌شود)
تحمل بار شعاعی خارجی (Overhung) متوسط (مناسب گشتاور خالص چرخشی روی محور) بسیار بالا (مناسب نصب پینیون، چرخ‌زنجیر و پولی تسمه)
سهولت دمونتاژ پس از سال‌ها کار نیازمند گریس ضدگریپاژ (Anti-Seize) برای جلوگیری از زنگ‌زدگی باز شدن سریع کوپلینگ بدون درگیری داخلی دو شفت
تفاوت هالو شافت (شفت توخالی مادگی) و شفت توپر خروجی در گیربکس صنعتی و خورشیدی

۲. سه نوع اصلی هالو شافت در گیربکس خورشیدی و صنعتی

بسته به مقدار گشتاور عبوری، وجود ضربه و شوک در بار، و دائمی یا چپ‌وراست‌گرد بودن چرخش، سطح داخلی هالو شافت به سه روش متفاوت ساخته می‌شود:

  • هالو شافت تک‌خار (Keyed Hollow Shaft): داخل سوراخ شفت، یک شیار خار طولی مطابق استاندارد DIN 6885 تعبیه شده است. این مدل ساده‌ترین و اقتصادی‌ترین نوع هالو شافت است که هم در ورودی گیربکس (برای جا رفتن شفت خاردار الکتروموتور) و هم در خروجی گیربکس‌های سبک و متوسط (نوار نقاله‌ها، بالابرها و همزن‌ها) به کار می‌رود.
  • هالو شافت هزارخار داخلی (Splined Hollow Shaft): جداره‌ی داخلی هالو شافت دارای دنده‌های ظریف و متعدد اینولوت (معمولاً مطابق استاندارد DIN 5480 یا SAE) است. از آنجا که نیرو به‌جای یک خار تکی، بین ده‌ها دندانه تقسیم می‌شود، ظرفیت تحمل گشتاور و مقاومت در برابر ضربه‌های ناگهانی چندین برابر مدل تک‌خار است. در برندهای معتبر اروپایی مانند گیربکس خورشیدی بروینی و بونفیلیولی، خروجی مادگی هزارخار استاندارد اصلی برای میکسرهای سنگین، وینچ‌ها و ماشین‌آلات معدنی و راه‌سازی است.
  • هالو شافت با شرینک دیسک (Hollow Shaft with Shrink Disc): در این ساختار، داخل سوراخ هالو شافت کاملاً صاف و بدون هیچ شیار خاری است و یک حلقه‌ی فولادی مخروطی چندتکه با پیچ‌های خشکه (Shrink Disc) روی گلویی بیرونی هالو شافت بسته می‌شود. با سفت کردن پیچ‌های شرینک دیسک با ترکمتر، توپی هالو شافت به صورت الاستیک جمع شده و شفت دستگاه را با نیروی اصطکاکی فوق‌العاده قوی در بر می‌گیرد. مزیت بزرگ شرینک دیسک، صفر بودن لقی (Zero Backlash) و حذف کامل پدیده‌ی له شدن خار در دستگاه‌هایی است که زیر بار سنگین مدام چپ‌گرد و راست‌گرد می‌شوند (مانند آسیاب‌ها، سنگ‌شکن‌ها و اکسترودرها).
انواع هالو شافت گیربکس خورشیدی؛ تک‌خار (Keyed)، هزارخار (Splined DIN 5480) و شرینک دیسک

۳. تفاوت هالو شافت ورودی و هالو شافت خروجی در گیربکس

هنگام سفارش گیربکس باید مشخص کنید که منظور شما از «هالو شافت»، سمت ورودی گیربکس است یا سمت خروجی آن؛ چراکه کارکرد این دو کاملاً متفاوت است:

  1. هالو شافت ورودی (Input Hollow Shaft): تقریباً در تمامی الکتروگیربکس‌های خورشیدی و هلیکال مدرن، ورودی گیربکس به صورت هالو شافت تک‌خار همراه با فلنج استاندارد IEC (مانند فریم‌های B5 از سایز 80 تا 280) یا هالو شافت هزارخار با فلنج SAE (مخصوص کوپل مستقیم هیدروموتور اوربیتالی و پیستونی) طراحی می‌شود. در این حالت، شفت الکتروموتور یا هیدروموتور مستقیماً داخل ورودی گیربکس قرار می‌گیرد و پیچ‌های فلنج موتور به فلنج گیربکس بسته می‌شوند. اگر قطر شفت موتور کوچک‌تر از سوراخ هالو شافت ورودی باشد، از یک بوش تبدیل (Reduction Bush / Adapter Sleeve) فولادی دقیق استفاده می‌شود.
  2. هالو شافت خروجی (Output Hollow Shaft): در این حالت، بخش خروجی (سرعت کم و گشتاور بالا) به شکل سوراخ مادگی تک‌خار، هزارخار یا شرینک دیسک است تا کل گیربکس مستقیماً روی شفت محرک ماشین سوار شود. این پیکربندی به‌ویژه در یک گیربکس 90 درجه (خورشیدی زاویه‌دار یا هلیکال-بول) بسیار پرکاربرد است؛ زیرا الکتروموتور به صورت موازی در کنار بدنه دستگاه قرار می‌گیرد و دیگر به فضای عرضی زیادی در راهروهای کارخانه نیاز نیست.
کاربرد هالو شافت در بخش ورودی گیربکس برای کوپل الکتروموتور و در بخش خروجی برای سوار شدن روی شفت ماشین

۴. در چه صنایعی گیربکس هالو شافت بهترین انتخاب است؟

همان‌طور که در مقاله‌ی مرجع درباره‌ی این‌که گیربکس خورشیدی چیست و چگونه گشتاور را در طبقات سیاره‌ای چند برابر می‌کند توضیح دادیم، ترکیب طبقات سیاره‌ای با خروجی یا ورودی هالو شافت در کاربردهای زیر بیشترین بازدهی را دارد:

  • نوار نقاله‌های معدنی، فیدرها و بالابرهای کاسه‌ای (باکت الواتور): گیربکس هالو شافت مستقیم روی شفت درام محرک سوار می‌شود و با یک بازوی گشتاور لاستیکی (ضربه‌گیر) به شاسی بسته می‌شود؛ در نتیجه لنگی شفت درام به بلبرینگ‌های گیربکس آسیب نمی‌زند.
  • میکسرهای بتن، همزن‌های شیمیایی و لجن‌کش‌های تصفیه‌خانه: اتصال مستقیم شفت همزن به هالو شافت هزارخار یا شرینک دیسک بدون نیاز به کوپلینگ‌های سنگین.
  • اکسترودرهای پلاستیک، صنایع لاستیک و نورد فولاد: انتقال گشتاورهای بسیار سنگین و ضربه‌ای از طریق هالو شافت هزارخار DIN 5480 یا شرینک دیسک بدون خطر بریدن خار.
  • کوپل مستقیم هیدروموتور با گیربکس خورشیدی (هیدروگیربکس): در وینچ‌ها، چرخ و شنی ماشین‌آلات راه‌سازی و دریل‌واگن‌ها که شفت هزارخار هیدروموتور پیستونی یا اوربیتالی مستقیم داخل هالو شافت ورودی گیربکس می‌نشیند.

۵. نکات حیاتی نصب و چک‌لیست سفارش گیربکس هالو شافت

بزرگ‌ترین چالش نگهداری در گیربکس‌های هالو شافت خروجی، پدیده‌ی جوش سرد یا زنگ‌زدگی سایشی (Fretting Corrosion) بین شفت نری دستگاه و جداره‌ی داخلی هالو شافت است؛ اگر شفت دستگاه را خشک داخل هالو شافت جا بزنید، پس از چند ماه کار زیر بار، دو سطح فولادی به هم می‌چسبند و هنگام تعمیرات حتی با جک هیدرولیک هم به سختی جدا می‌شوند. برای پیشگیری از این مشکل، پیش از نصب حتماً سطح شفت و داخل هالو شافت را با سنباده نرم تمیز کنید و یک لایه خمیر یا گریس نسوز ضدگریپاژ (Anti-Seize حاوی مس یا دی‌سولفید مولیبدن) روی شفت بمالید.

همچنین پیش از تماس با هیدشاپ برای استعلام قیمت یا معادل‌یابی، علاوه بر تعیین گشتاور و نسبت تبدیل گیربکس، شش مشخصه‌ی ابعادی زیر را آماده داشته باشید:

  1. موقعیت هالو شافت: آیا هالو شافت را در سمت ورودی (اتصال موتور) می‌خواهید یا در سمت خروجی (اتصال به شفت دستگاه) یا هر دو؟
  2. قطر دقیق داخل هالو شافت (d بر حسب میلی‌متر): قطر شفت دستگاه یا موتور را با کولیس ورنیه یا میکرومتر اندازه بگیرید (معمولاً سوراخ هالو شافت با تلرانس استاندارد H7 و شفت نری با تلرانس k6 یا h6 ماشین‌کاری می‌شود).
  3. نوع پروفیل داخلی: تک‌خار (به همراه عرض و عمق جای خار)، هزارخار (کد استاندارد DIN 5480 یا تعداد دندانه و گام) یا شرینک دیسک.
  4. عمق درگیری شفت (طول سوراخ هالو شافت): چند میلی‌متر از شفت دستگاه یا موتور وارد گیربکس می‌شود.
  5. نحوه مهار بدنه گیربکس: فلنج‌دار (B5 / B14)، پایه‌دار (B3) یا بازوی گشتاور (Torque Arm).
  6. راستای انتقال نیرو: خطی (هم‌راستا) یا زاویه‌دار ۹۰ درجه.
چک‌لیست ابعاد و مشخصات لازم برای خرید گیربکس خورشیدی و صنعتی هالو شافت

پرسش‌های متداول درباره هالو شافت و کاربرد آن در گیربکس

هالو شافت (Hollow Shaft) چیست؟

هالو شافت به شفت توخالی (مادگی) در ورودی یا خروجی گیربکس گفته می‌شود که شفت نری الکتروموتور، هیدروموتور یا شفت دستگاه مستقیماً درون آن قرار می‌گیرد و نیاز به کوپلینگ واسطه را از بین می‌برد.

تفاوت هالو شافت تک‌خار، هزارخار و شرینک دیسک چیست؟

هالو شافت تک‌خار با یک خار طولی نیرو را منتقل می‌کند و برای بارهای یکنواخت و اقتصادی مناسب است؛ هالو شافت هزارخار دارای دنده‌های داخلی متعدد برای تحمل گشتاور و شوک‌های سنگین است؛ و شرینک دیسک با قفل اصطکاکی بیرونی و بدون هیچ خاری، اتصال کاملاً بدون لقی (Zero Backlash) برای بارهای رفت‌وبرگشتی ایجاد می‌کند.

اگر قطر شفت الکتروموتور کوچک‌تر از هالو شافت ورودی گیربکس باشد چه کنیم؟

در صورتی که فلنج الکتروموتور با فلنج گیربکس هم‌خوانی داشته باشد اما قطر شفت موتور یک سایز کوچک‌تر از سوراخ هالو شافت ورودی باشد، از بوش تبدیل (Adapter Sleeve) فولادی خاردار استاندارد استفاده می‌شود.

چطور مانع از گیرپاژ و قفل شدن شفت دستگاه داخل هالو شافت گیربکس شویم؟

پیش از جا زدن گیربکس روی شفت دستگاه، زائده‌ها و زنگ‌زدگی شفت را کاملاً تمیز کنید، از انطباق تلرانس H7/h6 مطمئن شوید و تمام سطح تماس را به خمیر ضدگریپاژ (Anti-Seize) آغشته نمایید تا از زنگ‌زدگی سایشی جلوگیری شود.

بازوی گشتاور (Torque Arm) در گیربکس هالو شافت چه نقشی دارد؟

وقتی گیربکس هالو شافت به صورت آویز مستقیماً روی شفت دستگاه نصب می‌شود و پایه‌ای روی زمین ندارد، بازوی گشتاور بدنه گیربکس را به شاسی مهار می‌کند تا پوسته گیربکس همراه با شفت نچرخد و در عین حال لرزش‌های جزئی شفت جذب شود.

آیا می‌توان گیربکس هالو شافت خروجی را به شفت توپر نری تبدیل کرد؟

بله؛ در اکثر گیربکس‌های خورشیدی و صنعتی هالو شافت، می‌توان با سفارش یک شفت نری یکپارچه (Plug-in Solid Shaft) که در داخل سوراخ هالو شافت جا می‌خورد و با پیچ انتهایی محکم می‌شود، خروجی مادگی را به شفت نری تبدیل کرد.

درباره این راهنما

این راهنما بر پایه‌ی تجربه‌ی تیم فنی هیدشاپ در تأمین، کوپلینگ و معادل‌یابی انواع گیربکس خورشیدی خطی، ۹۰ درجه و هلیکال با ورودی و خروجی هالو شافت برای صنایع فولاد، سیمان، معدن و خطوط تولید تدوین شده است. هنگام سفارش یا ساخت شفت مقابل برای گیربکس‌های هالو شافت، رعایت دقیق تلرانس‌های ابعادی و سختی سطحی شفت (به‌ویژه در مدل‌های هزارخار و شرینک دیسک) مطابق کاتالوگ سازنده الزامی است.

نویسنده: شیوا شریفی · بازبینی فنی: مهندس میثم روزبهانی · آخرین بازبینی: ۲۳ آبان ۱۴۰۵